دادگاه کیفری بین‌المللی برای رواندا

 پیشینه

قتل رئیس جمهور هوتویی رواندا، جووینال هابیاریمانا، در ۶ آوریل ۱۹۹۴ منجر به بروز جنگ داخلی در رواندا شد. افراط گرایان هوتو در جبهه جمهوری­ خواهان ملی برای توسعه و دموکراسی، و نیروی نظامی رواندا پویش نابودسازی علیه هوتوهای میانه­ رو و تمامی اقلیت توتسی به راه انداختند. زمانی که جنگ داخلی و نسل­ کشی در رواندا در ژوییه ۱۹۹۴ خاتمه یافت، بیش از ۸۰۰.۰۰۰ نفر رواندایی به قتل رسیده بودند.

به دنبال خشونت­‌های هولناکی که در این ۱۰۰ روز واقع شده بود، شورای امنیت سازمان ملل متحد، به موجب قطعنامه ۹۵۵ در تاریخ ۸ نوامبر ۱۹۹۴، دادگاه کیفری بین‌المللی برای رواندا را برای ” محاکمه افراد مسئول نسبت به نسل­‌کشی و دیگر نقض‌­های شدید حقوق بین­­‌الملل بشردوستانه که در قلمرو رواندا و کشورهای همسایه آن، و در فاصله اول ژانویه ۱۹۹۴ تا ۳۱ دسامبر ۱۹۹۴ واقع شده ­اند” تاسیس کرد. این دادگاه در آروشا، تانزانیا واقع شده و دفاتری در کیگالی، رواندا نیز دارد. شعبه تجدیدنظر دادگاه نیز در لاهه، هلند واقع شده است.

از زمان آغاز به کار دادگاه در سال ۱۹۹۵، ۹۳ نفر که مسئول نقض­ های شدید حقوق بین‌الملل بشردوستانه ارتکاب یافته در رواندا در سال ۱۹۹۴ بودند، محاکمه و محکوم شدند. درمیان این افراد فرماندهان نظامی، مقامات دولتی، سیاست­مداران، تجار و همچنین رهبران مذهبی، رهبران گروه­ های شبه نظامی و افراد تاثیرگذار در رسانه­‌ها دیده می­ شوند.

این دادگاه، به همراه سایر دادگاه‌ها و محاکم کیفری بین­‌المللی و مختلط، نقش مهمی در ایجاد یک نظام عدالت کیفری بین­‌المللی قابل اتکا ایفا کردند و رویه قضایی قابل توجهی در رابطه با نسل­ کشی، جنایت علیه بشریت­، جرایم جنگی و همچنین انواع مسئولیت­‌های فردی و فرمانده ایجاد کردند.

پرونده­‌های مهم

در ۹ ژانویه ۱۹۹۷ دادگاه کیفری بین­‌المللی برای رواندا اولین رسیدگی خود را آغاز کرد، این پرونده یکی از مهمترین پرونده­ های حقوق بین‌­الملل بود: دادستان علیه ژان پل آکایسو. در جریان نسل­ کشی رواندا در سال ۱۹۹۴، ژان پل آکایسو شهردار تابا، شهری که در آن هزاران توتسی به صورت سازمان یافته مورد تجاوز قرار گرفته، شکنجه شده و به قتل رسیدند. در آغاز رسیدگی به این پرونده، آکایسو با دوازده مورد اتهامی چون نسل­ کشی، جنایت علیه بشریت­ و نقض ماده ۳ مشترک کنوانسیون­ های ژنو (قتل، شکنجه ورفتار بی­ رحمانه) رو به رو بود. در ژوئن ۱۹۹۷، دادستان سه مورد اتهامی دیگر تحت عنوان جنایت علیه بشریت و نقض ماده ۳ مشترک و پروتکل الحاقی دوم برای تجاوز، رفتار غیرانسانی و حملات تحقیرآمیز را به موارد اتهامی وی افزود. در این موارد افزوده شده تجاوز برای اولین بار در تاریخ حقوق بین­ الملل، به عنوان یک عامل نسل­ کشی عنوان شده بود. در دوم سپتامبر ۱۹۹۸، دادگاه بین­ المللی کیفری رواندا، آکایسو را برای ۹ مورد نسل‌­کشی، تشویق و تهییج مستقیم و عمومی نسل­‌کشی و جنایت علیه بشریت نابودسازی، قتل، شکنجه، تجاوز و سایر رفتار غیرانسانی گناهکار شناخت. در جریان پرونده آکایسو، برای اولین بار یک محکمه بین­‌المللی به تفسیر تعریف نسل­‌کشی مطابق کنوانسیون منع و مجازات جرم نسل‌­کشی می­پردازد.

علاوه بر تفسیر تعریف نسل­‌کشی، دادگاه بین­‌الملل کیفری برای رواندا همچنین نشان داد که جرم تجاوز “تعرض فیزیکی با ماهیت جنسی­ است که در شرایط زور و اجبار ارتکاب می­یابد” (پاراگراف ۵۹۸، دادستان علیه آکایسو) و تاکید کرد که تجاوز جنسی مانند سایر جرایم منجر به وقوع نسل­‌کشی خواهد شد چنانچه با قصد خاص نابودی کامل یا بخشی از یک گروه مشخص ارتکاب یابد.

همچنین از دیگر پرونده­‌های قابل توجه دادگاه کیفری بین‌المللی برای رواندا، پرونده‌­­ی فردیناند ناهیمانا و ژان بوسکو بارایاگویزا، مدیران رادیو تلویزیون میل کالینز، و پرونده­­‌ی حسن انگیز، موسس و مدیر روزنامه کانگورا، است. دادگاه کیفری بین­­‌المللی برای رواندا رسیدگی به پرونده این سه متهم را در یک رسیدگی واحد انجام داد که عموما به نام پرونده رسانه معروف است. در این رسیدگی برای اولین بار پس از نورنبرگ، نقش رسانه به عنوان بخشی از حقوق بین‌­المللی کیفری مورد بررسی قرار گرفت. در سال ۲۰۰۳، ناهیمانا، بارایاگویزا و انگیز به ارتکاب نسل­‌کشی، توطئه و برنامه­‌ریزی برای نسل­‌کشی، تشویق و تهییج مستقیم و عمومی به ارتکاب نسل­‌کشی و جنایت علیه بشریت محکوم شدند.

صلاحیت دادگاه بین­­‌المللی کیفری برای رواندا

صلاحیت موضوعی: مطابق اساسنامه دادگاه  کیفری بین­‌المللی برای رواندا، این دادگاه صلاحیت رسیدگی به جرایم نسل­‌کشی، جنایت علیه بشریت و نقض شدید حقوق بین­‌الملل بشردوستانه را دارد.

نسل­‌کشی

به موجب ماده ۲ اساسنامه، دادگاه صلاحیت رسیدگی به هر یک از اقدامات برشمرده شده را چنانچه با قصد از بین بردن کامل و یا بخشی از یک گروه ملی، نژادی، قومی و یا مذهبی، انجام شوند؛ دارد

  • قتل اعضا گروه
  • ایراد آسیب جسمی و یا روانی جدی به اعضا گروه
  • قرار دادن عمدی یک گروه در وضعیت نامناسبی که منجر به نابودی کامل یا جزیی از آن گروه شود
  • انجام اقداماتی که با قصد جلوگیری از زاد و ولد در گروه انجام شود
  • انتقال اجباری فرزندان از یک گروه به گروه دیگر

موارد زیر باید مجازات شوند:

  • نسل­‌کشی
  • توطئه برای ارتکاب نسل­‌کشی
  • تشویق و تهییج مستقیم و عمومی برای ارتکاب نسل­‌کشی
  • شروع به ارتکاب نسل­‌کشی
  • معاونت در ارتکاب نسل‌­کشی

جنایت علیه بشریت

مطابق ماده ۳ اساسنامه دادگاه بین­‌المللی کیفری برای رواندا محکمه صلاحیت رسیدگی به جرایم زیر را چنانچه در چارچوب یک حمله گسترده یا سازمان یافته علیه یک جمعیت غیرنظامی، به دلایل ملی، سیاسی، قومی، نژادی یا مذهبی ارتکاب یابند را دارد:

قتل، نابودسازی، بردگی، تبعید، زندانی کردن، شکنجه، تجاوز جنسی، تعقیب و آزار یک گروه به دلایل سیاسی، نژادی و مذهبی و در نهایت دیگر اقدامات غیر انسانی.

نقض ماده ۳ مشترک کنوانسیون­‌های ژنو و پروتکل الحاقی دوم

مطابق ماده ۴ اساسنامه تخطی از مقررات ماده ۳ مشترک میان کنوانسیون­‌های ژنو برای حمایت از قربانیان مخاصمات مسلحانه و پروتکل الحاقی دوم قابل رسیدگی است. این تخلفات شامل موارد زیر است اما محدود به این موارد نیست:

  • تعرض و تخلف نسبت به جان، سلامتی روحی و جسمی افراد، خصوصا قتل و رفتار بی‌رحمانه از قبیل شکنجه، قطع عضو و یا مجازات بدنی،
  • مجازات­‌های جمعی
  • گروگانگیری
  • اقدامات تروریستی
  • تجاوز به حیثیت افراد، خصوصا رفتار اهانت و تحقیر آمیز، نجاوز جنسی، وادار ساختن به روسپیگری و هر گونه عمل ناشایست
  • غارت
  • زندانی کردن و اعدام بدون حکم قبلی دادگاهی که در آن کلیه تضمیناتی که توسط ملل متمدن شناخته شده است، رعایت شود
  • تهدید به ارتکاب هر یک از موارد پیش گفته

صلاحیت شخصی: دادگاه کیفری بین‌­المللی برای رواندا صلاحیت رسیدگی به جرایم ارتکاب یافته توسط اشخاص حقیقی را دارد.

صلاحیت زمانی و مکانی: مطابق ماده ۱ و ۷ اساسنامه دادگاه صلاحیت رسیدگی به جرایمی را که در قلمرو رواندا ارتکاب یافته و یا موارد نقض جدی حقوق بین‌­الملل بشردوستانه توسط شهروندان رواندا در کشورهای همسایه را دارد. صلاحیت زمانی دادگاه به مدت زمان اول ژانویه ۱۹۹۴ تا ۳۱ دسامبر ۱۹۹۴ محدود است.

سازوکار سازمان ملل متحد برای دادگاه کیفری ‌بین‌المللی برای رواندا

سازوکار سازمان ملل متحد برای دادگاه کیفری‌ بین‌المللی در سال ۲۰۱۰ توسط شورای امنیت ایجاد شد و وظیفه آن انجام برخی از وظایف اصلی بود که پیش از این توسط دادگاه کیفری بین‌المللی برای رواندا و دادگاه کیفری بین‌المللی برای یوگسلاوی سابق انجام می­‌شد. دادگاه کیفری بین‌المللی برای رواندا، آخرین رای بدوی خود را در ۲۰ دسامبر ۲۰۱۲ در پرونده­‌ی گیراباتوار صادر کرد و پس از آن سایر اقدامات قضایی دادگاه مربوط به مرحله تجدیدنظر می‌­باشد. از اکتبر ۲۰۱۴ تنها یک پرونده که خود شامل ۶ درخواست تجدیدنظرخواهی است در برابر شعبه تجدیدنظر دادگاه مفتوح است. یک رای تجدیدنظر دیگر در پرونده گیراباتوار در دسامبر ۲۰۱۴ و توسط شعبه تجدیدنظر سازوکار سازمان ملل متحد برای دادگاه­‌های کیفری بین‌المللی صادر شد که از اول ژوئیه ۲۰۱۲ مسئولیت فعالیت­‌های باقی­مانده دادگاه کیفری بین‌المللی برای رواندا را بر عهده گرفته است.

یکی از وظایف کلیدی سازوکار مذکور، یافتن و دستگیری سه متهم فراری از چنگال عدالت دادگاه  کیفری بین‌المللی برای روانداست. دادگاه کیفری بین‌المللی برای رواندا برای فلیسین کابوگا، پروتس پیرانایا و آکوستین بیزیمانا به اتهام ارتکاب نسل­‌کشی و جنایت علیه بشریت کیفرخواست صادر کرده است اما این متهمان تا به امروز از چنگال عدالت گریخته­‌اند. ادامه همکاری­‌های دولت­‌های ملی با جامعه بین­‌المللی، برای موفقیت در دستگیری این فراریان از اهمیت فوق­‌العاده‌­ای برخوردار است. وقتی این فراریان دستگیر شوند، سازوکار ملل متحد رسیدگی­‌های قضایی آنان را انجام خواهد داد و بر اجرای مجازات­‌های آنان در کنار سایر مجازات­‌های پیشین اعمال شده توسط دادگاه کیفری بین‌المللی برای رواندا نظارت خواهد کرد.

 

منابع

unictr.irmct.org/en/tribunal

Scharf, Michael P., Statute of The International Criminal Tribunal for Rwanda, United Nations Audiovisual Library of International Law

دیدگاهتان را بنویسید